Píanóið gamla í Húsinu

Píanóið í Húsinu er danskt af gerðinni Hornung & Möller, smíðað í janúar 1871 að sögn Guðmundar Stefánssonar hljóðfærasmiðs sem hefur séð um að stilla píanóið síðustu 15 árin og þekkir sögu þess mjög vel. 

Hvort það var keypt sérstaklega fyrir Eyrarbakkakaupmann eða Eyrarbakkafaktor eru engar heimildir til um, amk. ekki enn. Píanóið er vissulega sá gripur sem sjá má á ljósmynd kaupmannsfrúarinnar á Eyrarbakka Oline Lefolii af stássstofu Hússins aldamótin 1900. Heimildir geta píanós í Húsinu fyrir 1860 svo að þetta er ekki fyrsta píanóið sem kemur í Húsið á Eyrarbakka - merkilegt nokk.

Húsfreyja í Húsinu þegar píanóið kemur í Húsið (ef það hefur verið 1871) var Sylvía Thorgrímsen kona Guðmundar Thorgrímsen sem faktor var hjá Lefolii-verslun í tæp 40 ár eða 1847 til 1886. Um hana hefur Ásgrímur Jónsson skrifað ágætlega í endurminningum sínum.

. 

Heimildir geta mikils tónlistar- og sönglífs í Húsinu og þar mátti heyra tónlist þessara evrópsku tónskálda sem við nútímafólkið grípum gjarnan í nútímamiðlun eins og útvarpi, sjónvarpi og spilurum - eða almennum tónleikum -  - en var óþekkt á tímum Sylvíu Thorgrímsen og hennar niðja. Húsið var á hennar tíma alþekkt fyrir mikið tónlistarlíf og hinir tónvísu bræður, þeir Bjarni, Ísólfur og Jón Pálssynir frá Syðra-Seli námu sína músík-kunnáttu hjá henni og síðar dóttur hennar sem einnig hét Sylvía. Guðmundur og Sylvía áttu sex börn sem komust upp og voru dæturnar fimm - sem allar voru þekktar fyrir tónlist með einhverjum hætti. Ein þeirra Ásta Júlía, sem giftist Tómasi Hallgrímsyni læknaskólakennara, flutti m.a. fyrst íslenskra kvenna einsöng. Það var við jarðarför Ingibjargar Einarsdóttur og Jóns Sigurðssonar forseta vorið 1880.

Önnur dóttir Sylvíu var Eugenía Nielsen [Aussenía] sem var húsfreyja í Húsinu árin 1887 til 1910 en hún var mikill kvenskörungur, stóð fyrir stofnun kvenfélags á Eyrarbakka 1888, skipulagði mótttöku fyrir Friðrik 8. við Ölfusárbrú árið 1907 og beítti sér af alefli fyrir byggingu spítala fyrir allt Suðurland sem sjá má sem elsta hluta Fangelsisins Litla-Hrauns í dag.  Páll Ísólfsson getur Eugeníu eða frúarinnar í Húsinu af miklum hlýleik og segir eiginlega undir rós að Eugenía Nielsen hafi í þessu sunnlenska bændasamfélagi verið eina manneskjan í hans umhverfi sem hafi geta metið hæfileika sína. Hún hvatti líka Pál Ísólfsson tónskáld til náms í tónlist, "já sem allra fyrst,"  eins og hann sagði löngu síðar í samtali við Matthías Johannessen ritstjóra. Páll Ísólfsson kom fyrst í Húsið átta ára gamall og heyrði þá í fyrsta sinn í píanói.  Varð hann bæði undrandi og heillaður af þeim töfratónum sem úr hljóðfærinu komu. 

Ein dóttir Eugeníu Nielsen var Guðmunda Nielsen (1885-1936).  Hún bjó næstum alla sína æfi í Húsinu og kenndi mörgum að spila á orgel og píanó í Húsinu.  Eldri Eyrbekkingar kalla hljóðfærið enn í dag píanó Mundu Nielsen. 

Eftir að hin stóra verslun á Eyrarbakka lagðist af eftir 1925 fór Húsið í vanhirðu. Ýmsir leigðu í Húsinu en píanóið flutti ekki með síðustu faktorunum. Það varð eftir. Um 1930 átti Páll Ísólfsson leið um Eyrarbakka á leið til æskustöðva sinna á Stokkseyri. Hann kom í Húsið sem þá var mannlaust og sá þar gamlan kunningja sinn gamla píanóið á sínum gamla stað. Hann lyfti upp lokinu á því og sá að þar var komið músarhreiður. 

Páll Ísólfsson keypti píanóið skömmu eftir þetta og lék Einar sonur hans á það á sínum uppvaxtarárum. 

Árið 1957 býður Einar Byggðasafni Árnesinga hljóðfærið til kaups. Um þau kaup eru miklar sögur enda var erfitt um vik fyrir fyrsta safnvörð Byggðasafns Árnesinga, Skúla Helgason frá Svínavatni, að ráðast í kaup á safngrip. Allir áttu þá að gefa sína gömlu og merku muni á safnið. Sýslumaðurinn og sýslunefndin neituðu að láta fjármagn sýslusjóðs í kaup á píanóinu enda örugglega margt þarfara við naumt skammtaða peninga sýslusjóðs að gera. En um síðir var hljóðfærið keypt og kaupverðið 8.000 krónur sem þá þótti hátt verð. Árnesingafélagið í Reykjavík hljóp einnig undir bagga með fjárframlagi.

Píanóið var á sýningu Byggðasafns Árnesinga á Selfossi árin 1964 til 1994.  Þá var tekin ákvörðun um flutning sýningahalds safnsins frá Selfossi í Húsið á Eyrarbakka, þetta fornfræga og stílhreina hús sem var aðsetur kaupmanna fyrrum og eitt elsta hús landsins. 

Þegar píanóið var á Selfossi var aldrei hægt að spila á það. Það var falskt og vantaði nokkrar nótur. Við ákvörðun um flutning safnsins í Húsið var jafnframt tekin ákvörðun um að gera píanóið upp þannig að létta tónleika yrði hægt að halda í stássstofu Hússins.  Guðmundur Stefánsson hljóðfærasmiður sá um það verk veturinn 1994 til 1995. 

Í dag er píanóið sá gripur sem mesta athygli vekur í Húsinu. Hið söguríka píanó gefur frá sér tóna á borð við þá sem  heyra mátti á 19. öld í stássstofunni.  Á það hafa spilað margir tónlistarsnillingar, þáverandi og verðandi, eins og Páll Ísólfsson, faðir hans og föðurbræður frá Syðra-Seli og í stássstofu Hússins á Eyrarbakka varð því mikil tónlistarvakning á áratugunum í kringum aldamótin 1900.  Um það hafa skrifað menn sem á mótunarárunum sínum voru kunningjar Hússins, fólksins hér og píanósins, menn á borð við Ásgrím Jónsson, Pál Ísólfsson, Ragnar í Smára og fjölmarga fleiri sem hér komust í tæri við danska borgarmenningu.   

Ýmsar góðar sögur er hægt að segja um fjölskylduna sjálfa, hjónin Guðmund og Sylvíu Thorgrímsen og afkomendur þeirra í þrjá ættliði sem voru viðloðandi Húsið til 1930. 

Píanóið kom hingað í Húsið sumarið 1995. Það hefur að sjálfsögðu verið miðdepill margra merkra uppákoma hér við safnið og má þar helst nefna komu Margrétar Þórhildar Danadrottningar vorið 1998.  Þá voru að sjálfsögðu haldnir litlir tónleikar í stássstofunni þar sem Jónas Ingimundarson spilaði undir söng Árnýjar Einarsdóttur. Þar voru flutt lög eftir sunnlensku tónskáldin Sigfús Einarsson, Pál Ísólfsson, Ísólf Pálsson og að sjálfsögðu var fluttur Lækurinn eftir Guðmundu Nielsen. Þessir tónleikar endurspegluðu hið öfluga tónlistarlíf sem var hér við ströndina fyrir öld síðan.

Samantekt Lýður Pálsson